Laurens Vreekamp draagt veel hoeden, bijna als een tovenaar. Hij is journalist, spreker en oprichter van de Future Journalism Today Academy. Op de dag na publicatie, staat hij als keynote spreker op het podium van het Marketing Insights Event (MIE). Recent verscheen zijn boek Niet onze AI. Voorbij de beloften van Big Tech, dat hij samen schreef met Gabriella Obispa, waarin hij door het idee prikt dat AI een toverstokje is. Geen magie, maar technologie die vraagt om keuzes. In gesprek met Daily Data Bytes deelt Vreekamp zijn visie op journalistiek, technologie en wat redacties nu echt te doen hebben.
▼
Op de dag nadat dit gesprek verschijnt, sta je op het MIE met een keynote. Waar zit volgens jou het grootste spanningsveld op redacties vandaag?
Volgens Vreekamp zit die spanning vooral tussen verwachtingen van bovenaf en de dagelijkse praktijk op redacties.
“Die spanning zit tussen wat management soms hoopt dat AI kan overnemen en wat journalisten zelf voelen dat hun werk is. Verhalen maken, context geven en betekenis toevoegen,” zegt hij.
Daar gaat het volgens hem vaak mis. Technologie wordt benaderd als vervanger, terwijl dat het vak juist uitholt.
“Machines zijn goed in schaal en snelheid. In patronen herkennen en grote hoeveelheden data doorzoeken. Maar journalistiek draait om keuzes en verhalen. Dat moet je niet uitbesteden,” aldus Vreekamp.
Wat verandert er nu al op redacties, los van toekomstvoorspellingen?
“Jongere generaties komen niet meer vanzelf naar nieuwswebsites of apps. Antwoorden die voortkomen uit journalistiek werk verschijnen nu via chatbots, vaak zonder dat uitgevers daarvoor worden beloond,” zegt Vreekamp.
Dat raakt volgens hem de basis van het huidige model.
“Het probleem zit niet alleen in maken, maar in bereiken. Hoe zorg je dat jouw werk nog bij mensen komt, en dat je daar ook waarde voor terugkrijgt?”
AI wordt vaak gezien als magisch. Wat gaat er mis in dat beeld?
Veel organisaties overschatten wat AI daadwerkelijk doet, ziet Vreekamp.
“Veel mensen denken dat taalmodellen begrijpen wat ze doen. Dat is niet zo. Ze zijn eigenlijk niet zo slim. Ze zijn vooral snel. En goed in schaal. Er zitten overal mensen achter die systemen trainen, modereren en bijsturen. Vaak onzichtbaar. Vaak in
kwetsbare posities. AI is geen natuurverschijnsel. Het is door mensen gemaakt en gestuurd,” zegt Vreekamp.
In je boek zet je vraagtekens bij AI als ‘toverstokje’. Wat missen we in het debat?
Volgens Vreekamp is het gesprek over AI te eenzijdig geworden.
“Het debat wordt vooral gedomineerd door economische taal. Productiviteit, efficiëntie. Veel bedrijven en ook de overheid zien het als een race waaraan we mee moeten doen. Maar niemand stelt de vraag wat er überhaupt achter de finishlijn staat,” stelt hij.
Die focus heeft gevolgen, benadrukt Vreekamp.
“We vergeten te kijken wie er niet mee kan doen. Systemen sluiten mensen uit. Niet per ongeluk, maar door blinde vlekken van makers en data, én door het versterken van bestaande machtsverhoudingen en vooroordelen in de maatschappij,” zegt hij.
Als voorbeeld noemt hij gezichtsherkenningssoftware die mensen met een donkere huidskleur onvoldoende herkent. In de praktijk leidt dat tot uitsluiting, bijvoorbeeld bij digitale toegang of online deelname. Volgens Vreekamp laat dit zien dat AI geen neutrale technologie is, maar een weerspiegeling van de keuzes en aannames van de mensen die deze systemen bouwen.
Welke denkfout zie je het vaakst bij organisaties die met AI werken?
Een veelvoorkomende misvatting is dat kritiek gelijkstaat aan weerstand, zegt Vreekamp.
“Kritiek betekent niet dat je tegen bent. Kritiek betekent dat je vragen stelt. Is dit de beste oplossing. Voor wie werkt dit. En onder welke voorwaarden.”
Precies daarom schreef hij Niet onze AI. Voorbij de beloften van Big Tech. In het boek beschrijft hij hoe het publieke debat over AI wordt gedomineerd door beloftes van snelheid, schaal en economische winst, terwijl twijfel en terughoudendheid vaak worden weggezet als achterhaald of angstig.
Volgens Vreekamp is die houding schadelijk.
“Nee zeggen mag ook. Je bent niet ouderwets of bang als je iets niet wilt inzetten. Soms is het overal maar AI voor inzetten simpelweg geen goede keuze,” zegt hij.
Zijn boek wil die ruimte terugbrengen. Niet om vooruitgang tegen te houden, maar om bewuster te kiezen wanneer technologie iets toevoegt en wanneer niet.
Welke vaardigheden worden belangrijker dan klassieke journalistieke reflexen?
Volgens Vreekamp verschuift de waarde van journalistiek van product naar proces.
“Het gaat minder om het eindproduct en meer om het proces. Laat zien hoe je werkt. Waarom jij iets onderzoekt. Wat jouw afwegingen zijn. Niet alleen verhalen maken, maar in gesprek gaan. Live. Met echte mensen. Daar zit waarde,” aldus Vreekamp.
Wat is je belangrijkste advies aan redacties die relevant willen blijven?
Zijn advies is helder en confronterend.
“Stop met meer maken. Durf keuzes te maken,” zegt hij.
Volgens Vreekamp ligt daar juist ook hoop.
“Dit is een creatieve tijd. Spannend, ja. Maar ook vol mogelijkheden. Journalistiek wordt menselijker als we het goed doen.”
Die menselijke maat staat ook centraal in zijn boek Niet onze AI. Voorbij de beloften van Big Tech. Het boek is verkrijgbaar via de reguliere boekhandels en online, onder andere bij vanduurenmedia.nl en Bol.com.