De toepassingen van generatieve AI worden steeds breder, krachtiger en zichtbaarder in het dagelijks leven. Duidelijke waarden en kaders blijven echter achter. Volgens de Autoriteit Persoonsgegevens (AP) ontstaat daardoor het risico op een situatie die aanvoelt als het Wilde Westen van AI.
▼
De toezichthouder waarschuwt dat economische belangen zoals snelheid en schaal momenteel leidend zijn, terwijl basisvragen over rechten, grenzen en verantwoordelijkheid onvoldoende worden beantwoord. AI wordt niet langer getest in de marge, maar ingezet op plekken waar het mensen direct raakt.
Drie richtingen voor de toekomst
De AP wijst op drie mogelijke richtingen waarin AI zich kan ontwikkelen. Het eerste scenario is het Wilde Westen. Innovatie zonder duidelijke normen, waarin partijen hun eigen koers varen en toepassingen ontstaan die direct raken aan grondrechten. Denk aan generatieve AI die wordt ingezet om beelden te maken waarin vrouwen en kinderen digitaal worden uitgekleed, of aan systemen die zonder toestemming persoonlijke data verwerken en verspreiden.
Het tweede scenario is stilstand. Onduidelijke of tegenstrijdige regels zorgen ervoor dat organisaties geen keuzes meer durven maken en innovatie vastloopt. Het derde scenario is bunkerdenken. Overmatige voorzichtigheid leidt tot kramp en blokkeert elke vorm van vooruitgang.
Volgens de toezichthouder is dit geen theoretische discussie. Inmiddels gebruikt ongeveer 23 procent van de Nederlanders generatieve AI-toepassingen zoals ChatGPT. Onder jongeren ligt dat percentage nog hoger. Juist omdat het gebruik zo snel normaliseert, waarschuwt de AP dat duidelijke waarden nodig zijn voordat misbruik en schade de norm worden. Daarom kiest de toezichthouder nadrukkelijk voor een vierde route: waarden aan het werk. Innovatie blijft mogelijk, maar alleen binnen duidelijke en expliciete kaders.
Waarden vóór toepassingen
Volgens de AP moet generatieve AI niet worden beoordeeld op wat technisch kan, maar op wat maatschappelijk wenselijk is. Dat vraagt om keuzes vooraf. Transparantie. Respect voor grondrechten. Duidelijkheid over doelen en grenzen.
AI-systemen zijn geen neutrale tools. Ze verwerken data over mensen, nemen beslissingen en beïnvloeden gedrag. Juist daarom is het essentieel dat waarden niet achteraf worden toegevoegd, maar vooraf richting geven.
Privacy en controle onder druk
Een terugkerend punt in de waarschuwingen van de AP is het gebruik van persoonsgegevens voor het trainen van AI-modellen. Data die ooit zijn verzameld voor één doel, worden steeds vaker ingezet voor andere toepassingen, wat vragen oproept over toestemming, hergebruik en controle. Wat gebeurt er met gegevens zodra ze onderdeel zijn van een model? En hoe kan iemand daar nog grip op houden?
Volgens de toezichthouder is dit geen probleem dat alleen in theorie besproken moet worden. In de praktijk ziet zij dat platforms experimenteren met grootschalige hergebruikscenario’s, terwijl de juridische basis daarvoor onzeker is.
De kern
De AP werkt aan duidelijke richtlijnen voor het gebruik van generatieve AI binnen de bestaande privacywetgeving. Daarbij staat centraal onder welke voorwaarden AI-modellen verenigbaar zijn met de AVG.
Generatieve AI gaat snel vooruit, sneller dan de waarden die haar moeten bijsturen. Als kaders ontbreken, ontstaat ruimte voor willekeur. De boodschap is duidelijk: vooruitgang vraagt richting.