Nederland staat aan de rand van een beslissend AI-jaar. De technologie is inmiddels diep verweven in bedrijven en het dagelijks leven. Niet de techniek is nog nieuw, maar de keuzes die daarbij horen wel. In 2026 komen twee stromen samen die elkaar tegenwicht geven. Het regeerakkoord zet in op AI als motor voor groei, efficiëntie en publieke dienstverlening. Tegelijk scherpt de Autoriteit Persoonsgegevens (AP) de grenzen aan rond privacy, autonomie en macht. Voor iedereen die met data werkt, verandert daarmee de grond waarop beslissingen worden genomen.
▼
De overheid wil vooruit
In het regeerakkoord wordt AI nadrukkelijk neergezet als strategisch instrument. De ambities zijn breed. AI moet bijdragen aan economische kracht, innovatie, efficiëntie en betere publieke diensten. Denk aan toepassingen in zorg, mobiliteit, veiligheid en uitvoering. Nederland wil niet achterblijven. AI en data zijn geen experimentele bijzaak meer, maar onderdeel van hoe beleid wordt uitgevoerd en hoe de overheid functioneert.
Parallel daaraan zet de AP een duidelijke stap naar voren. In het jaarplan voor 2026 benoemt de toezichthouder drie prioriteiten: massasurveillance, artificiële intelligentie en digitale weerbaarheid. Niet als losse thema’s, maar als samenhangend geheel.
De toezichthouder kiest expliciet voor een proactieve houding. Niet wachten tot schade zichtbaar is, maar vooraf kaders stellen. Zeker bij AI, waar achteraf ingrijpen vaak te laat komt.
AI verlaat de pilotfase
De tijd van vrijblijvende experimenten loopt af. De AP kondigt strenger toezicht aan op generatieve AI, geautomatiseerde besluitvorming en grootschalige systemen met maatschappelijke impact. Bias, discriminatie en verlies van autonomie worden niet meer gezien als theoretische risico’s, maar als concrete aandachtspunten. Wat vandaag een innovatieproject heet, kan morgen onder toezicht vallen.
De lat verschuift
Voor onderzoeksteams verandert niet alleen de kwaliteit van inzichten, maar ook de manier waarop ze tot stand komen.
Drie verschuivingen vallen op:
• Uitlegbaarheid wordt essentieel
Onderzoeksmodellen moeten te volgen zijn. Niet alleen voor auditors of juristen, maar ook voor opdrachtgevers en eindgebruikers.
• Schaal vraagt om verantwoording
Grootschalige data, tracking en AI-analyses krijgen extra aandacht. Hoe groter de impact, hoe scherper de afweging moet zijn.
• Ethiek wordt ontwerpvraag
Bias, fairness en autonomie verdwijnen uit de bijlage en schuiven naar de tekentafel.
Hier zit de spanning van 2026. De overheid wil AI versnellen, terwijl de toezichthouder AI wil begrenzen. Die bewegingen spreken elkaar niet tegen, maar ze dwingen tot meer duidelijke keuzes. Innovatie zonder richting leidt tot risico’s. Toezicht zonder begrip remt vooruitgang. De ruimte zit ertussenin.
Digitale weerbaarheid als onderlaag
Beide perspectieven raken aan dezelfde onderliggende vraag: wie houdt controle over data-infrastructuur, afhankelijkheden en besluitvorming? Digitale weerbaarheid gaat daarmee verder dan cyberveiligheid. Het raakt aan autonomie, eigenaarschap en verantwoordelijkheid.
2026 markeert geen einde, maar een kantelpunt. Voor markt- en dataonderzoekers ligt hier een duidelijke opdracht. Niet alleen sneller inzichten leveren, maar beter doordachte keuzes maken. Niet alleen vragen beantwoorden, maar begrijpen welke impact die antwoorden hebben.