Nederland behoort tot de meest welvarende landen ter wereld. Toch groeit het gevoel dat we ons steeds verder terugtrekken in ons eigen leven, gericht op comfort, genot en het individuele bestaan. Wat doet die welvaart met ons verantwoordelijkheidsgevoel, onze weerbaarheid en ons gevoel voor het collectief?
Voor Daily Data Bytes sprak de redactie met opinieonderzoeker en senior onderzoeksadviseur bij Ipsos I&O Peter Kanne over zijn nieuwe boek Lang zal ik lekker leven. In het gesprek gaat het over genotzucht als systeem, het verlies van regie, de afname van verbondenheid en de vraag wat deze tijd vraagt van burgers, bedrijven en experts.

▼

Wanneer voelde je dat hier een groter verhaal achter zat?

“Dat besef kwam niet op één moment,” zo zegt Kanne. “Het groeide vanuit mijn werk als onderzoeker.”

Al jaren ziet hij in internationaal vergelijkend onderzoek dat Nederland extreem hoog scoort op individualisme en hedonisme.

“Dit is een Westers fenomeen, maar binnen West-Europa zijn we vaak nog een buitenbeentje.”

Volgens hem viel vooral één patroon op.

“Nederlanders hebben het persoonlijk goed, maar zijn tegelijk angstig en somber over de wereld. Ze hebben het beter dan ooit, maar zijn bang hun bestaanszekerheid kwijt te raken. Ik noem dat welvaartshypochondrie. Het gevoel dat je achteruitgaat, terwijl daar objectief weinig reden voor is.”

Wat doet welvaart met ons gevoel van verantwoordelijkheid?

Welvaart heeft Nederland veel gebracht, benadrukt Kanne. Maar ze heeft ook bijwerkingen.

“We hebben een verzorgingsstaat opgebouwd waarin alles geregeld is,” zegt hij. “Voor elk probleem bestaat een organisatie, een regeling of een loket.”

Dat verandert gedrag. “Mensen denken al snel: dit hoef ik niet zelf te doen, daar is een instantie voor.” Zo zegt Kanne. “Die reflex zie je overal terug.”

Tegelijk zijn Nederlanders zeer bedreven in het verdedigen van hun eigen belang.

“We zijn assertief, soms zelfs agressief. Maar we zijn minder goed geworden in ons verplaatsen in de ander.”

Zie je dat terug in hoe mensen elkaar behandelen?

Absoluut. “Publieke dienstverleners krijgen in vrijwel alle sectoren te maken met agressie en weinig respect, meer dan in andere Europese landen,” aldus Kanne. “Dat hangt samen met een afnemend gevoel van empathie.”

Hij noemt het verlies aan veerkracht en zelfredzaamheid zorgelijk.

“Ik zeg het scherp in het boek: we zijn verweekt.”

Hij gebruikt daarbij een metafoor uit de Pixar-film Wall-E. “Mensen die zich laten vervoeren, verzorgen en vermaken, totdat ze het zelf nauwelijks meer kunnen.”

In je boek laat je zien dat genot vaak geen bewuste keuze meer is. Wanneer raakten we de regie kwijt?

Volgens Kanne is dat geen breukmoment geweest, maar een sluipend proces.

“Het begint bij de verzorgingsstaat, daarna bij technologie, en vooral bij Big Tech.”

Wat ooit emanciperend was, sloeg langzaam om. “Het internet gaf iedereen een stem. Maar inmiddels bepalen algoritmes wie zichtbaar is.” Zo zegt hij. “Je bereikt geen publiek meer zonder te betalen.”

Sociale media spelen daarbij een sleutelrol. “Platforms zijn ontworpen om verslavend te zijn. Dat geldt voor volwassenen, maar zeker ook voor jongeren.”

Is deze ontwikkeling nog omkeerbaar?

Kanne blijft voorzichtig hoopvol.

“Dingen die ooit onomkeerbaarleken, zijn later afgeschaft,” zegt hij. “Denk aan slavernij. Ook dat leek economisch onmogelijk.”

Volgens hem hoeft niet alles teruggedraaid te worden. “Maar we kunnen het wel beheersbaar maken.”

Hij vergelijkt het met verkeer.

“Auto’s waren ooit levensgevaarlijk. Pas later kwamen regels, gordels en airbags.”

Die logica ziet hij ook voor technologie.

“Wetgeving loopt altijd achter, maar ze is wel nodig.” Zo zegt hij. “De vraag is of het genoeg is tegen de macht van Big Tech.”

Waarom zijn kleine vormen van contact zo belangrijk?

“Dagelijks contact is het smeermiddel van de samenleving,” stelt Kanne. “Het klinkt klein, maar het bouwt vertrouwen.”

Hij wijst op kwetsbaarheid in crisissituaties.

“Als je elkaar niet kent, weet je ook niet wie je kunt helpen of om hulp kunt vragen.”

Ook zonder crises is dit van belang. “Zonder contact groeit eenzaamheid. En zonder verbinding verdwijnt gemeenschap.”

Wat vraagt het wij-gevoel van mensen in het dagelijks leven?

Het begint klein, zegt Kanne. “Stap af en toe uit je comfortzone. Denk zelf na. Laat niet alles over aan het systeem.”

Vooral kenniswerkers en professionals hebben daarin een rol. “In grote organisaties kun je snel geneigd zijn om mee te bewegen.”

Maar hij waarschuwt voor passiviteit, verwijzend naar Hannah Arendts ‘banaliteit van het kwaad’. “Je moet geen nulliteit willen zijn.”

Volgens hem zit daar ook de kern van democratische weerbaarheid. “Als burgers, kiezers en consumenten ligt de uiteindelijke macht bij ons.”

Wanneer is dit boek voor jou geslaagd?

“Als het gesprekken op gang brengt,” aldus Kanne. “Niet alleen bij mij thuis, maar vooral onder jonge mensen in het algemeen.”

Hij vertelt hoe zijn zoon en diens vrienden naar aanleiding van een opinieartikel met dezelfde strekking urenlang discussieerden.

“De een was het totaal oneens, de ander vond dat ik gelijk had.” Zo zegt hij: “Dat moment alleen al maakte het schrijven de moeite waard.”

Lang zal ik lekker leven – Peter Kanne
Uitgeverij Meulenhoff, 264 pagina’s, €21,99.
Verschenen op 5 februari 2026.