Wie een internationale vragenlijst uitzet, merkt dat de gendervraag zich per land en soms per regio anders gedraagt. Een inclusieve vraagstelling wil iedereen een passend antwoord bieden, terwijl een representatieve steekproef de doelgroep zo goed mogelijk moet weerspiegelen. Bij gender wordt dat lastiger, omdat betrouwbare populatiedata voor non-binaire categorieën vaak ontbreken. Een aanbeveling van ESOMAR sluit aan op onderzoek van Trixie Cartwright en Clive Nancarrow en biedt hiervoor een praktisch model.
▼
Vraag het alleen als je het nodig hebt
Nog vóór de formulering komt een fundamentelere keuze: is gender überhaupt relevant voor het onderzoek? Cartwright en Nancarrow adviseren eerst vast te stellen welke informatie daadwerkelijk nodig is. Soms zegt bijvoorbeeld productgebruik of aankoopbetrokkenheid meer dan gender. Ook is het belangrijk onderscheid te maken tussen gender en sekse. Bij medisch onderzoek kan biologische of lichamelijke informatie relevant zijn, terwijl bij ander onderzoek juist iemands genderidentiteit van belang kan zijn. Vraag dus niet automatisch naar gender omdat het standaard in het demografische blok staat.
Weinig data om op te wegen
Een praktisch probleem ontstaat bij de weging. Non-binaire deelnemers kunnen worden meegenomen in het onderzoek, maar er is in veel landen nauwelijks betrouwbare bevolkingsdata om hun aandeel accuraat terug te wegen naar de populatie. Die groep komt bovendien relatief vaker voor onder jongere generaties.
Nederland illustreert het bredere probleem. Een X op officiële documenten is mogelijk, maar zulke registraties bieden geen geschikte populatiedata waarmee onderzoekers een steekproef kunnen wegen. Zolang betrouwbare statistieken ontbreken, stellen Cartwright en Nancarrow dat het moeilijk is om voor non-binaire deelnemers een andere weging dan 1 te rechtvaardigen.
De vraag zelf: houd het simpel
Cartwright en Nancarrow onderzochten zes mogelijke formuleringen, van “Hoe identificeer je je?” tot “Wat is je genderidentiteit?”. Hun voorkeur gaat voor algemeen onderzoek uit naar de eenvoudige en vertrouwde vorm: “Ben je…”. Voor de meerderheid van de deelnemers verandert de bekende vraag daarmee nauwelijks, terwijl de antwoordopties ruimte kunnen bieden aan mensen die zich niet als man of vrouw identificeren. De formulering is bovendien relatief eenvoudig te vertalen.
Formuleringen met woorden als “beschrijven” hebben minder de voorkeur. Uit feedback uit de LGBTQ+-gemeenschap bleek dat dit ongemakkelijk kan voelen, omdat het om iemands identiteit gaat en niet alleen om een beschrijving. Wanneer meerdere vragen worden gecombineerd, bijvoorbeeld over zowel sekse als gender, kan “Wat is je gender?” juist extra duidelijkheid bieden.
Drie varianten voor drie contexten
Het model werkt met één basisvraag die aan de lokale situatie kan worden aangepast. De keuze hangt onder meer af van wat in een land of cultuur aanvaardbaar en veilig is.
1. Basisvraag waar non-binaire categorieën aanvaard zijn
Ben je…
• Vrouw
• Man
• Een ander gender
• Zeg ik liever niet
2. Basisvraag waar een non-binaire optie niet veilig of aanvaard is
Ben je…
• Vrouw
• Man
• Zeg ik liever niet
3. Gedetailleerde vraag voor meer accepterende contexten of specifiek onderzoek
Ben je…
• Vrouw
• Man
• Lokale non-binaire categorie of categorieën
• Een ander gender, eventueel met open antwoordmogelijkheid
• Zeg ik liever niet
Voor een eenvoudige basisvraag geven de auteurs de voorkeur aan “een ander gender”. De term is inclusief, relatief eenvoudig te vertalen en kan verschillende identiteiten omvatten. “Non-binair” wordt niet in ieder land of iedere taal even goed begrepen. Waar de term wel bekend en geaccepteerd is, kan deze als aanvullende antwoordoptie worden opgenomen.
Details die het verschil maken
Ook de volgorde verdient aandacht. Zet niet automatisch “man” als eerste optie. De auteurs wijzen erop dat deze conventie mogelijk een overblijfsel is uit een tijd van grotere genderongelijkheid. Alfabetische volgorde of randomisatie kan beide opties gelijkwaardiger behandelen. Houd bij algemeen onderzoek de antwoordlijst zo kort mogelijk. Dat maakt vertaling, dataverzameling en analyse eenvoudiger. Wanneer meer detail nodig is, kan juist een meervoudige antwoordmogelijkheid geschikt zijn, omdat voor sommige deelnemers meerdere categorieën van toepassing kunnen zijn.
Voor Engelstalig onderzoek geven de auteurs vooralsnog de voorkeur aan male/female boven man/woman. Die eerste termen sluiten beter aan bij bestaande terminologie en zijn niet leeftijdsgebonden. De onderzoekers benadrukken wel dat taal en conventies blijven veranderen.
Bij panels speelt nog iets anders. Gender kan voor sommige mensen veranderen. Cartwright en Nancarrow stellen daarom dat onderzoekers moeten overwegen de vraag opnieuw te stellen bij een onderzoek, in plaats van automatisch uit te gaan van eerder opgeslagen panelinformatie.
Privacy vraagt extra aandacht
Bij uitgebreidere of open antwoordopties vraagt ook de AVG om aandacht. Antwoorden kunnen aanvullende gevoelige informatie prijsgeven, bijvoorbeeld over een medische transitie. De auteurs wijzen erop dat in zulke gevallen expliciete, geïnformeerde toestemming nodig kan zijn. Bij gespecialiseerd onderzoek, zoals medisch onderzoek of onderzoek onder de LGBTQ+-populatie, kunnen daarom uitgebreidere vragen en aanvullende privacymaatregelen nodig zijn. Ook de manier waarop informatie wordt verzameld telt mee. Interviewers moeten gender niet afleiden uit iemands uiterlijk of stem, maar de deelnemer zelf laten antwoorden. Bij persoonlijk of telefonisch onderzoek vraagt dat ook om duidelijke instructies voor interviewers.
Geen universele gendervraag
De kern van de aanbeveling is uiteindelijk niet dat er één perfecte gendervraag bestaat. Nationale conventies, taal, veiligheid, het onderzoeksdoel en beschikbare populatiedata bepalen welke variant geschikt is. Voor onderzoek binnen één land kan lokale kennis daarom leidend zijn en kunnen officiële statistieken helpen bij de keuze van categorieën en weging. Voor internationaal onderzoek biedt het model vooral een gemeenschappelijk vertrekpunt dat per markt kan worden aangepast.
Bron: ESOMAR, Demographic Best Practice Recommendations – Gender