De redactie hoort het vaker: de samenwerking tussen opdrachtgevers en onderzoekers verloopt steeds moeizamer. Tarieven zakken, opdrachten komen later of niet, en facturen blijven te lang openstaan. Tegelijk verwachten opdrachtgevers dat onderzoek sneller en goedkoper kan. Wat lang voelde als een partnerschap, wordt steeds vaker een discussie over prijs en snelheid.
▼
De onderzoeker als verlengstuk
Voor veel onderzoekers verandert niet alleen de hoeveelheid werk, maar vooral de aard ervan. Waar onderzoekers eerder verantwoordelijk waren voor het hele traject, van veldwerk tot analyse en rapportage, verandert dat nu. Steeds vaker leveren kwalitatief onderzoekers alleen moderatie, transcripten of een korte terugkoppeling. De analyse ligt vervolgens bij de opdrachtgever.
Kwalitatief onderzoeker Ine van Armour Brown ziet hoe rapportages steeds vaker verdwijnen uit haar rol. “Buitenlandse opdrachtgevers vragen om opnamen en automatisch vertaalde transcripten. Die analyseren ze zelf.”
Een andere, anoniem blijvende onderzoeker met meer dan twintig jaar ervaring herkent die ontwikkeling. Zij werkt momenteel als uitvoerder in Nederland aan een internationaal onderzoek, waarbij ze alleen nog transcripten en een korte debrief oplevert. Waar eerder per land een rapport werd geschreven, ligt de analyse nu centraal bij de opdrachtgever.
Dat lijkt efficiënt, maar het verandert de basis van het vak. De onderzoeker wordt steeds vaker alleen nog gevraagd voor het uitvoerende deel.
AI versnelt verwachtingen, niet het werk
Die verandering hangt nauw samen met de opkomst van AI.
“Daar hebben we toch AI voor?”
Die opmerking horen veel kwalitatief onderzoekers steeds vaker, wanneer opdrachtgevers verwachten dat onderzoek vrijwel direct na veldwerk klaar is.
Ook buiten de onderzoekskamer zelf verandert het beeld. Ewout Witte, oprichter van het MI Network, ziet dat opdrachtgevers de vraag naar onderzoek anders zijn gaan stellen. Niet meer: wat levert een onderzoek op? Maar: waar halen we de beste inzichten vandaan?
Eigen data en externe databronnen spelen daarin een grotere rol. De hoeveelheid beschikbare informatie groeit, en juist daarom wordt de keuze wat je ermee doet belangrijker. Bureaus en onderzoekers die alleen uitvoeren, hebben het moeilijker. Wie kan adviseren, verbanden leggen en inzichten vertalen naar de praktijk, staat sterker.
Validators herkent dat beeld. Jordy Roomeijer (Senior Consultant & Partnerships) en Martin Leeflang (CEO en oprichter) zien dat de vraag naar onderzoek niet afneemt, maar van karakter verandert. Opdrachtgevers willen minder weten wat er speelt en meer wat ze moeten doen. AI speelt daarin mee: wat eerst een experiment was, is nu voor veel opdrachtgevers een vereiste in de aanpak.
In de praktijk verdwijnt het denkwerk niet. Het verplaatst zich. Analyse, interpretatie en duiding blijven mensenwerk. Maar de tijd en het budget die daarvoor nodig zijn, worden niet langer vanzelfsprekend meegerekend.
Prijsdruk is voelbaar, maar niet voor iedereen hetzelfde
De druk op tarieven is reëel, maar niet overal gelijk.
Sommige onderzoekers merken dat opdrachtgevers vooraf bepalen hoeveel uren iets “mag” kosten, terwijl ze niet altijd scherp hebben wat het werk inhoudt. Voorbereiding, analyse en presentatie worden daarbij vaak onderschat of niet meegerekend. Zo vraagt een interview niet alleen om het gesprek zelf, maar ook om voorbereiding en uitwerking, en zit achter een presentatie veel meer werk dan alleen dat ene uur online.
Die onderschatting is niet nieuw. Onderzoekers geven aan dat ze al jaren moeten uitleggen wat er achter het werk zit. Niet het eindresultaat zelf is duur, maar het denkwerk en de afwegingen die daaraan voorafgaan. Zoals één onderzoeker het omschrijft: je betaalt niet voor het antwoord, maar voor het werk dat nodig is om daar te komen.
Ondertussen zien bureaus dat opdrachtgevers sneller, beter en goedkoper verwachten. Efficiëntie wordt daarbij steeds vaker als uitgangspunt genomen, mede door de inzet van AI. In sommige gevallen leidt dat tot kleinere, strakker afgebakende projecten, terwijl in andere gevallen juist grotere, complexere vraagstukken ontstaan die om nieuwe methodes vragen.
Tegelijk zijn er ook onderzoekers die weinig prijsdiscussie ervaren. Zij werken met vaste opdrachtgevers die bewust voor hun expertise kiezen. Hun onderhandelingspositie is sterker.
Hier wordt duidelijk waar het onderscheid zit: niet alleen in de markt, maar in positie en relatie.
Een markt die alle kanten op beweegt
Wat opvalt is hoe wisselvallig de markt is geworden.
De ene periode is het stil, met weinig aanvragen en uitgestelde projecten. Daarna kan het ineens weer aantrekken, met opdrachten “van links en rechts”. Onderzoekers spreken zelf van hollen of stilstaan.
Die onzekerheid zie je ook internationaal. In het Verenigd Koninkrijk, waar inflatie hoger ligt en tarieven nauwelijks zijn meegegroeid, klinken vergelijkbare signalen. Het beeld is breder dan individuele ervaringen.
Waar de relatie wringt
De spanning wordt het meest zichtbaar in herkenbare voorbeelden.
Onderzoekers krijgen aanvragen die simpel lijken, maar in werkelijkheid complex zijn, zonder dat daar voldoende budget tegenover staat. Of ze worden gevraagd om werk onder lastige omstandigheden uit te voeren, zoals interviews midden in de nacht om kosten elders te besparen.
Soms trekken onderzoekers zelf een grens. Een freelancer weigerde recent een opdracht waarbij ze ’s nachts moest werken om Amerikaanse tarieven te omzeilen. De reden was simpel: de balans klopte niet.
Ook betalingen worden een punt. Facturen blijven langer openstaan. In sommige gevallen moet er actief worden nagejaagd. “Alsof je bij de supermarkt je boodschappen meeneemt en pas twee weken later betaalt.”
Waar het nog wel werkt
Tegelijk is het beeld niet alleen negatief.
Sterke samenwerkingen bestaan nog steeds. Vooral bij vaste opdrachtgevers die de waarde van kwalitatief onderzoek begrijpen. Daar is ruimte om mee te denken, bij te sturen en samen betere keuzes te maken tijdens het onderzoek.
Ook bureaus benadrukken dat samenwerking steeds belangrijker wordt. Niet als losse transacties, maar als partnerschap met een bewezen trackrecord. Juist in een markt vol nieuwe tools en onzekerheid zoeken opdrachtgevers partijen die kunnen helpen om keuzes te onderbouwen. Dat partnerschap ontstaat alleen als er wederzijds respect is, voor elkaars expertise, tijd en de druk om het werk goed te doen.
Sommige freelancers nemen bovendien meer regie. Ze kiezen bewuster met wie ze werken en onder welke voorwaarden. Niet alleen op prijs, maar ook op inhoud en zelfs op ethische overwegingen.
Initiatieven zoals het Working Well Together-rapport van AURA pleiten voor heldere afspraken en respect voor elkaars tijd.
De relatie verandert, maar sterke samenwerkingen vinden nog steeds hun weg.